Çapraz Felsefî Okumalar Serisi #17: Aliya İzzetbegoviç & Søren Kierkegaard – İman, Varoluş ve Özgürlük.

“İman, aklın değil, özgürlüğün eseridir.” – Aliya İzzetbegoviç, Doğu ve Batı Arasında İslam
“İman, aklın bittiği yerde başlayan bir tutkudur.” – Søren Kierkegaard, Korku ve Titreme
I. GİRİŞ: İman ve Özgürlüğün Diyalektiği
Aliya (1925–2003), Doğu ve Batı medeniyetlerinin kesişiminde doğmuş bir düşünürdür;
imanı insan özgürlüğünün ahlaki sorumluluğu olarak yorumlar.
Kierkegaard (1813–1855), modern bireyin yalnızlığı içinde,
imanı absürdün cesareti olarak görür.
Her ikisi de inancı, kurumların veya geleneklerin değil,
bireyin iç dünyasında yaşanan varoluşsal bir sıçrama olarak tanımlar.
II. İMANIN DOĞASI: CESARET VE BİLİNÇ
Aliya: Aklın Sınırında İnanç
Aliya’ya göre iman, kör bir teslimiyet değil;
aklın aydınlattığı bilinçli bir özgürlük eylemidir.
“İman, düşünmeyi reddetmek değil, onu aşmaktır.”
O, iman ile bilimi çatıştırmaz;
bilimin alanını doğayı bilmek,
imanın alanını ise insanı anlamak olarak görür.
İman, insanın ahlaki eylemle Tanrı’ya yönelmesidir.
Kierkegaard: Absürdün İmanı
Kierkegaard, akılla açıklanamayan bir imanı savunur.
“İman, aklın imkânsız dediğine inanma cesaretidir.”
Bu, “İbrahim’in imanı”dır —
oğlunu kurban etmeye hazır olan inanç,
tüm rasyonel yasaları askıya alır.
Kierkegaard’a göre iman,
paradoksla barışan bir varoluş hâlidir.
III. ÖZGÜRLÜK VE SORUMLULUK
Aliya için özgürlük, insanın imtihanıdır.
İnsan, iyiyle kötüyü seçmek zorundadır —
işte bu, imanla var olmanın sorumluluğudur.
Kierkegaard için özgürlük, kaygı ile birlikte gelir.
Kaygı, insanın Tanrı karşısındaki yalnızlığıdır.
Ama o yalnızlıkta, özgürlük doğar.
IV. İMAN VE AHLAK: DOĞU’NUN ADALETİ, BATI’NIN TUTKUSU
Aliya: Ahlak, İmanın Meyvesidir
“Ahlak, Tanrı’nın insan üzerindeki izidir.”
Aliya, ahlakı toplumun değil,
imanın iç sesi olarak tanımlar.
Gerçek ahlak, özgürlükle birleşmiş imandır.
Bu yüzden o, “ahlaksız özgürlüğü” de,
“özgürlüksüz ahlakı” da reddeder.
⛓ Kierkegaard: Ahlakın Askıya Alınışı
Kierkegaard’ın “teleolojik askıya alma” kavramı,
imanın bazen ahlakın ötesine geçtiğini söyler.
İbrahim örneğinde olduğu gibi,
iman, ahlakın sınırlarını aşabilir.
Bu, kör itaat değil;
Tanrı’yla kişisel bir ilişkiyi savunan radikal sadakattir.
V. AKIL VE DUYGU: DENGE VE GERİLİM
Aliya aklı, imanın düşmanı değil, yoldaşı sayar.
“Aklı inkâr eden iman, karanlıktır;
imanı dışlayan akıl, boştur.”
Kierkegaard ise aklı değil, duyguyu merkeze alır:
iman, mantığın değil, varoluşun duygusal sıçramasıdır.
Aliya’nın imanı şuurun cesareti,
Kierkegaard’ın imanı absürdün cesaretidir.
VI. İNSAN ANLAYIŞI: ŞUURLU KUL & TRAJİK BİREY
Aliya’da insan:
Tanrı’nın iradesine yönelmiş bir kuldur.
Bu kul, hem yaratıcı hem sorumludur;
kaderini eylemle biçimlendirir.
“İnsanı yücelten şey, özgürlüğünün ağırlığıdır.”
Kierkegaard’da insan:
Tanrı karşısında yalnız ve kaygılı bir bireydir.
“İman, sonsuz kaygının içinden doğar.”
Aliya insanı ümitle,
Kierkegaard insanı kaygıyla taşır.
Ama ikisi de özgürlüğü, imanın bedeli olarak görür.
VII. TRAJEDİ VE UMUT
Aliya için iman,
insanı tarih içinde aktif kılar:
adalet için savaşmak, inancın gereğidir.
“İman, pasif bekleyiş değil, aktif direniştir.”
Kierkegaard için iman,
trajedinin içinden geçen sessizliktir.
“İman eden, her şeyden vazgeçer — ama yine de hepsine sahip olur.”
Aliya’nın imanı eylemdir,
Kierkegaard’ın imanı içsel sarsılıştır.
İkisi birleştiğinde insan hem savaşır, hem sükûna erer.
VIII. SONUÇ: İMANIN ÖZGÜRLÜĞÜ VE ÖZGÜRLÜĞÜN İMANI

• Aliya: Özgürlük, imanla anlam kazanır.
• Kierkegaard: İman, özgürlüğün sınavıdır.
• Aliya: Tanrı’yı bulmak, insan olmaktır.
• Kierkegaard: İnsan olmak, Tanrı’yla yüzleşmektir.

Doğu’da iman, sorumlulukla eyleme dönüşür;
Batı’da iman, kaygıyla anlam kazanır.
Ama ikisi de aynı cümlede buluşur:
“İman, insanın sonsuzla kurduğu özgür bağdır.”