Çapraz Felsefî Okumalar Serisi #19: Gazâlî & David Hume – Nedensellik, Bilgi ve Kuşkunun Hikmeti.

“Bilginin nuru kalptedir; akıl, o nurun yansımasıdır.” – Gazâlî, el-Munkız mine’d-Dalâl
“Akıl, alışkanlığın kölesidir; nedensellik, sadece zihnimizin bir alışkanlığıdır.” – David Hume, İnsan Anlığı Üzerine Bir Soruşturma
I. GİRİŞ: Bilginin Güvencesi Nerede?
Gazâlî (1058–1111), bilgi arayışını şüpheyle başlatan bir sufî-felsefeci idi.
Hume (1711–1776), modern empirizmin en derin kuşkucusu olarak,
aklın kesin bilgiye ulaşamayacağını savundu.
Biri şüpheden imana,
diğeri şüpheden bilinemezciliğe ulaştı.
Ama ikisi de aynı soruya takıldı:
“Neyi gerçekten biliyoruz?”
II. BİLGİ ANLAYIŞI: KALBİN NURU & DENEYİN GÖLGESİ
Gazâlî: Kalbin Nuru
Gazâlî, duyuların ve aklın güvenilmezliğini sorgular:
“Göz yanılır, akıl şaşar; kalp sezgisi asla.”
Ona göre hakiki bilgi, Allah’ın kalpte yarattığı nurdur.
Bu nur olmadan, insan sadece zan içinde yaşar.
Bilgi, aklın değil, kalbin aydınlanmasıdır.
Hume: Deneyin Gölgeleri
Hume, aklın tüm çıkarımlarının alışkanlık olduğunu söyler.
“Ateşin yakacağını bilmeyiz; sadece hep öyle olduğunu hatırlarız.”
Bu yüzden nedensellik, zorunlu bir bağ değil,
zihnin beklentisidir.
Bilimsel bilgi bile “alışkanlıkla düzenlenmiş inanç”tır.
Gazâlî hakikate ulaşmak için aklı aşar;
Hume hakikatin imkânsızlığını fark eder.
III. NEDENSELLİK: TANRININ İRADESİ & ALIŞKANLIĞIN İNANCI
Gazâlî: “Hiçbir neden, sonucu zorunlu kılmaz — sadece Allah kılar.”
Hume: “Hiçbir neden, sonucu zorunlu kılmaz — sadece biz öyle sanırız.”
Aynı gözlemi yaparlar,
ama biri Tanrı’ya döner, diğeri doğadan geri çekilir.
IV. ŞÜPHENİN İKİ YÜZÜ
Gazâlî’de Şüphe: Manevî Doğuş
Gazâlî, şüpheyi ruhun temizliği olarak görür.
“Şüphe etmeseydim, inanamazdım.”
Şüphe, imanın başlangıcıdır;
çünkü insan, karanlıkta hakikatin ışığını arar.
Hume’da Şüphe: Akılcı Sınır
Hume için şüphe, bilginin sonudur.
“Aklımız, kendi sınırlarını aşamaz.”
Şüphe, onu Tanrı’ya değil, tevazuya götürür:
bilginin sınırını bilmek, bilgeliğin işaretidir.
V. İMAN VE BİLİNÇ ARASINDA
Gazâlî için iman, kalbin huzurudur.
Bilmek, inanmaktır;
ama bu inanç, kör değil — nurlu bir bilinçtir.
Hume için inanç, duygusal bir eğilimdir:
“İnanç, aklın değil, duyuların ısrarıdır.”
İnanç, doğa karşısında kaçınılmaz bir insani yanılgıdır.
Yani insan, düşünse de inanır; çünkü yaşamak buna muhtaçtır.
VI. TANRI VE EVREN
Gazâlî: Sürekli Yaratılış
Evren her an Tanrı’nın iradesiyle yeniden yaratılır.
“Her an, bir yaratılış içindedir.” (Kur’an, Rahman 29)
Bu yüzden “nedensellik” Tanrı’nın düzeninin sürekliliğidir.
Gazâlî’nin Tanrısı, aktif bir Tanrı’dır — her olayda hazırdır.
Hume: Tanrı’nın Sessizliği
Hume, Tanrı’yı ne reddeder ne de kabul eder;
onu bilginin sınırlarının dışına koyar.
“Tanrı üzerine hiçbir şey söyleyemem; çünkü onu deneyimlemem.”
Bu, modern agnostisizmin başlangıcıdır:
Tanrı hakkında susmak, saygının bir biçimi olur.
VII. AHLAK VE BİLGİNİN SORUMLULUĞU
Gazâlî için ahlak, kalbin bilincidir.
“Bilgi, eyleme dönüşmedikçe delildir, kurtuluş değil.”
Bilgi, insanı Allah’a yaklaştırmalı;
aksi hâlde kibir olur.
Hume için ahlak, duygusal empatiye dayanır.
“İyi, kalpte hissedilendir.”
Ahlakın kaynağı Tanrı değil, insanın duygusal doğasıdır.
Ama her iki düşünür de rasyonalizmi reddeder:
ahlak, soğuk akıldan değil, insanî derinlikten doğar.
VIII. SONUÇ: KUŞKU VE İNANCIN İKİ YOLU

• Gazâlî: Şüphe → Arayış → İlham → İman
• Hume: Şüphe → Gözlem → Alışkanlık → Bilinemezlik

Birinde şüphe, imanın kapısı;
diğerinde şüphe, bilginin sınırıdır.
Ama ikisi de aynı hakikati fısıldar:
“İnsan, kesinlik değil; anlam arar.”
Gazâlî, anlamı Tanrı’da bulur;
Hume, anlamın sınırlılığını fark eder.
Sonuçta, biri kalbe döner, diğeri akla —
ama ikisi de insana:
Bilmek, sınırlı olmamıza rağmen anlamaya cesaret etmektir.