Çapraz Felsefî Okumalar Serisi #20: İbn Sînâ & Immanuel Kant – Zihin, Kategoriler ve Bilginin Yapısı.

“Varlık bilinir, çünkü o kendi varlığının bilincindedir.” – İbn Sînâ, Kitâbü’n-Nefs
“Zihin, deneyimin biçimlerini kendisi yaratır.” – Kant, Saf Aklın Eleştirisi

---

I. GİRİŞ: Bilginin İki Kaynağı
İbn Sînâ (980–1037) ile Kant (1724–1804),
insanın bilgiyi nasıl kurduğunu anlamaya çalıştılar.
Biri bilgiye varlık metafiziğinden,
diğeri zihin epistemolojisinden yaklaştı.
İbn Sînâ: “Varlık zihne yansır, çünkü ruh Tanrı’nın nurundandır.”
Kant: “Zihin, varlığı olduğu gibi değil; yalnızca kendine göründüğü biçimiyle bilir.”
İkisi de bilginin pasif değil, aktif bir inşa süreci olduğunu fark etti.

---

II. ZİHNİN YAPISI: AKIL & KATEGORİLER
İbn Sînâ: Akıl, Ruhun Gücü
İbn Sînâ, ruhu üç katmanlı düşünür:

1. Heyûlânî akıl – potansiyel bilgi gücü
2. Melekî akıl – soyutlama ve kavrama yetisi
3. Fiilî akıl – bilgiyi eyleme dönüştüren bilinç

“Akıl, bilinen şeyin sûretini alır ve onunla bir olur.”
Zihin, dış dünyanın kopyası değildir;
bilmek, varlığın suretini içselleştirmektir.
Bu, bilginin ruhsal bir etkinlik olduğunu gösterir:
İbn Sînâ’ya göre zihin, Tanrısal aklın yansımasıdır.

---

Kant: Kategoriler ve Deneyimin Biçimi
Kant, bilginin kaynağını ne sadece deneyde ne de sadece akılda bulur.
“Düşünceler duyusuz boş, duyular kavramsız kördür.”
Zihin, deneyimden gelen veriyi kategorilerle biçimlendirir.
Bu kategoriler (nedensellik, birlik, çokluk, zaman, mekân vb.)
doğuştan gelir ve bilginin biçimini belirler.
İbn Sînâ’da akıl, Tanrı’nın ışığı;
Kant’ta akıl, insanın kurucu gücüdür.

---

III. BİLME EYLEMİ: YANSIMA VE KURULUM
İbn Sînâ: Zihin, varlığın izini taşır.
Kant: Zihin, varlığı biçimlendirir.
Birinde Tanrı aklı kurar,
diğerinde akıl dünyayı kurar.

---

IV. METAFİZİK VE SINIR
🕊 İbn Sînâ: Tanrısal Metafizik
İbn Sînâ, Tanrı’yı “zorunlu varlık” olarak tanımlar.
Tüm mümkün varlıklar O’ndan taşar;
insan zihni bu düzenin farkında olarak Tanrı’ya yönelir.
“Varlığın özü, zorunlulukla Tanrı’ya bağlıdır.”
Bilgi, Tanrı’yı bilmeye giden varoluşsal merdivendir.
Kant: Transendental Sınır
Kant, Tanrı’nın varlığını kanıtlamaya çalışmaz;
onun bilinemeyeceğini söyler.
“Tanrı, ruh ve evrenin bütünü – bunlar bilginin değil, inancın konusudur.”
Metafiziği aklın sınırları içine çeker.
Böylece akıl, kendini tanıyan akıl hâline gelir.
İbn Sînâ’da Tanrı bilginin zirvesidir,
Kant’ta Tanrı bilginin ötesindeki umuttur.

---

V. NEDENSELLİK VE ZAMAN
İbn Sînâ için neden–sonuç ilişkisi, varlığın zorunlu düzenidir:
“Hiçbir şey sebepsiz var olmaz.”
Kant için ise nedensellik, zihnin kategorisidir.
Dış dünyada zorunlu bağlantı yoktur;
biz öyle düşünmek zorundayız.
Yani:

• İbn Sînâ: Nedensellik evrende vardır.
• Kant: Nedensellik zihinde vardır.

---

VI. AHLAK VE BİLGİNİN AMACI
İbn Sînâ’da bilmek, olgunlaşmaktır.
Ruh, bilgiyle kemale erer.
“Gerçek bilgi, insanı erdemli kılar.”
Kant’ta bilginin tamamlayıcısı ahlak yasasıdır.
“İçimdeki ahlak yasası, gökyüzündeki yıldızlar kadar yücedir.”
Bilgi, eylemle birleşmedikçe anlamlı değildir.
İbn Sînâ için bilgi → mutluluk,
Kant için bilgi → görev bilinci.

---

🜂 VII. ZİHNİN ONTOLOJİSİ VE ÖZGÜRLÜK
İbn Sînâ’da zihin, Tanrı’ya bağlı özgürlüktür —
çünkü hakikati bilmek, ilahi iradeye uymaktır.
Kant’ta zihin, kendi yasasını koyan özgürlüktür —
çünkü insan, aklın koyduğu ahlaka itaat eder.
İkisi de özgürlüğü “bilincin bilinci” olarak tanımlar:
“İnsanı özgür kılan, kendini bilmesidir.”

---

VIII. SONUÇ: ZİHNİN IŞIĞI VE BİLGİNİN SINIRI

• İbn Sînâ: Bilgi, Tanrı’ya yaklaşmadır.
• Kant: Bilgi, insanın kendi sınırını bilmesidir.
• İbn Sînâ: Akıl, evrenin suretini alır.
• Kant: Akıl, evrene suret verir.

Ama ikisi de aynı yere varır:
“Bilmek, var olmak demektir.”
Doğu, varlığın ontolojisini kurar;
Batı, bilginin epistemolojisini.
Biri “Tanrı’nın aklını insan aklında arar”,
diğeri “insan aklının Tanrı olmaya meyline sınır çizer.”
Bu yüzden İbn Sînâ’nın aklı ışığın metafiziği,
Kant’ın aklı sınırın bilimidir.