floidereal
Değerli Üye
Doğu–Batı Çapraz Okuma: 7 Alanda Büyük Değerlendirme Doğu–Batı Çapraz Okuma: 7 Alanda Büyük Değerlendirme1) Ontoloji (Varlık Tasavvuru)
- Doğu çizgisi: Varlık “nurlu/kademeli düzen” (Sühreverdî), “hareket-i cevheriyye” (Sadrâ), “Zorunlu Varlık” (İbn Sînâ): hakikat aşkın ve hiyerarşik; insan, varlığın içsel mertebelerinde olgunlaşır.
- Batı çizgisi: “Varlığın unutuluşu” (Heidegger), “aklın kurucu kategorileri” (Kant), “diyalektik tin” (Hegel): hakikat, ya tecrübe sınırlarıyla ya da tarihsel bilinçle açılır; aşkınlık yerine açığa çıkma/kurulum vurgusu.
- Gerilim: Doğu hakikati indirilen/tecelli eden, Batı hakikati inşa edilen/açılan görür.
- Çıkarım: Ontolojide Doğu’nun teleolojik yönelimi (kemâl) ile Batı’nın epistemik temkinini (sınır–metot) birleştirmek, hem anlam hem ispat zemini sağlar.
- Doğu: İbn Haldûn’un asabiyet döngüsü; Nizâmülmülk’te “adalet dairesi”; Gökalp’te mefkûre–hars vurgusu. Toplum değer ve dayanışma üzerinden kurulur; lüks/taassup çözülmeyi başlatır.
- Batı: Durkheim’ın kolektif bilinç/kurumları; Comte’un pozitivist düzeni; Hegel’de toplum aklın tarihsel uğrağı.
- Gerilim: Doğu ahlâkî kohesyona, Batı kurumsal-fonksiyonel tutarlılığa yaslanır.
- Çıkarım: Dayanışma yalnız duyguyla değil, kurumla kalıcılaşır; kurum da yalnız kuralla değil, değerle yaşar.
- Doğu: Nefs terbiyesi, marifet, kalbin ilmi (Gazâlî); aşkın dönüştürücü gücü (Mevlânâ); fıtratın iyiliği (Aliya). İnsan potansiyelce iyi, ama perdeli.
- Batı: İrade ve güç gerilimi (Nietzsche), kaygı ve sıçrayış (Kierkegaard), tutkuların dizgini (Machiavelli’nin varsaydığı insan tabiatı). İnsan çıkar, korku, güç eksenli varsayılır.
- Gerilim: Doğu terbiye edilebilir iyilik, Batı yönetilmesi gereken zaaf.
- Çıkarım: Eğitim–tezkiye programı içten ıslah, dengeleyici teşvik–ceza sistemi dıştan fren sağlar. İkisi birlikte gerçekçidir.
- Doğu: Fârâbî’nin erdemli şehiri; Nizâmülmülk’te adalet–emanet; Kâtip Çelebi’de ilim–din dengesi. Meşruiyet ahlâk ve hikmetten doğar.
- Batı: Machiavelli’nin realizmi, Bodin’in egemenliği, Hobbes’un Leviathan’ı: meşruiyet düzen üretme kapasitesi ve rızaya (veya korku/çıkar dengesi) bağlanır.
- Gerilim: Erdem merkezli ideal vs. risk yönetimi odaklı realite.
- Çıkarım: “Erdemsiz kurgu” yozlaştırır, “kurumsuz erdem” dağılır. Erdem hedefli, risk-duyarlı siyaset gereklidir.
- Doğu: Devlet “ilahi nizamın emaneti”; adaletle kaim. Çözülme, önce ahlâkte başlar.
- Batı: Devlet “egemen iradenin hukuki kurumu”; ayrışmış kuvvetler, denetim–denge, usule bağlılık ile hayatta kalır.
- Gerilim: “Ahlâkın güvendiği lider” vs “Liderin gücünü sınırlayan usul”.
- Çıkarım: Kural + karakter ikilisini birlikte kurmak: prosedür, kötü lideri sınırlar; erdemli lider, prosedüre ruh verir.
- Doğu: İnsanın kemâl yolculuğu; vicdan–emanet; kullukta özgürleşme (Gazâlî, Mâturîdî, Aliya).
- Batı: Özerk özne (Kant), doğal haklar (Locke), vicdan özgürlüğü ve inanç serbestisi.
- Gerilim: “Ahlâkî ödevin ilahi zemini” vs “Ahlâkın özerk aklî zemini”.
- Çıkarım: Bireysel hak + ahlâkî sorumluluk beraber öğretilmedikçe ya haklar hoyratlaşır ya sorumluluklar buyurganlaşır.
- Doğu: Özgürlük kemâlin aracıdır; nefsin esaretinden kurtuluş (Rûmî), özgürlüğün sorumlulukla kardeşliği (Aliya).
- Batı: Özgürlük hukuki güvencedir (Locke), ödevin içselleşmesi (Kant), tarihsel aklın gerçekleşmesi (Hegel).
- Gerilim: İçsel hürriyet (erdem-özgürlük) vs dışsal hürriyet (hak-özgürlük).
- Çıkarım: Özgürlüğün iç disiplini (erdem) ile dış güvencesi (hak/hukuk) eşzamanlı kurulmalı.
A) Batı’nın “İnsanın Kötü Tarafına Göre Kurum” Tezi
- Varsayım: İnsan zaaflı/çıkarcı → güç, kuralla sınırlanmalı.
- Mimarî: Anayasalizm, kuvvetler ayrılığı, denetim–denge, şeffaflık, mülkiyet hakkı, sözleşme.
- Doğrulandığı yer: Kurumsal süreklilik, kriz emniyeti, kötü liderlere karşı fren mekanizmaları.
- Kör noktası: Anlam ve erdem yitimi; yalnız çıkar dengesi, uzun vadede toplumsal ruhu aşındırabilir (amaç boşluğu, cemaat dağılması).
- Varsayım: İnsan terbiye edilir → erdemle nizam.
- Mimarî: Değer merkezli eğitim, adalet dairesi, hikmet–ahlâk birlikteliği.
- Başarı koşulu: Canlı bir terbiye rejimi ve kurumsal içselleştirme.
- Terk edilince: Kişi kemâli aramayı bırakınca, değer–kurum ayrışır; kurumlar kişiselleşir, adalet keyfileşir, nizam dağılır.
- Yalnız Batı modeli → “dayanıklı ama ruhsuz” risk: prosedür var, anlam eriyor.
- Yalnız Doğu modeli → “anlamlı ama kırılgan” risk: ideal var, fren yok.
- Sentez → “Erdem hedefli, kurum güvenceli” düzen.
- Çifte zemine dönüş: Ontolojide anlam (Doğu) + epistemolojide temkin (Batı).
- Ahlâk–kurum eşleşmesi: Ahlâkı kurumsuz bırakma; kurumu ahlâksız bırakma.
- İç-dış özgürlük: İç disiplin (erdem) + dış güvence (hak).
- Liderlik denklemi: Karakter + kontrol; erdemli lider ideali ile denetim–dengeyi birlikte kur.
- Eğitim mimarisi: Nefs terbiyesi, eleştirel düşünce, bilimsel yöntem, sanat–iman birlikteliği.
- Adaletin iki sütunu: Eşit usul (kanun önünde) + adil pay (fırsat/erişim).
- Toplumsal bağ dokusu: Dayanışmayı yalnız duyguyla değil, müesseseyle çoğalt (vakıf, kooperatif, yerel meclis).
- Krize dayanıklılık: Kuralları kişiye göre değil, senaryoya göre yaz; olağanüstü hâl frenleri ve geri dönüş rampaları koy.
- Bilimin ahlâkı: Bacon’cu yöntem + Birûnî’ci niyet; fayda üret ama erdem protokolü ile.
- Dinin aklı, aklın dini: Mâturîdî dengesi; iman akılsız, akıl imansız kalmasın (inançlıya rasyonalite, sekülere vicdan kanalı).
- Tarih bilinci: İbn Haldûn’un döngüsü + Hegel’in ilerlemesi: döngüleri “daha yüksek seviyeye” çeviren kurumlu öğrenme.
- Sanat ve anlam: Yalnız hukuk yaşatmaz; şiir, musikî, edebiyat toplumsal ruhu taşır (Rûmî’nin ateşi, Yunus’un sükûnu).
Boyut | İç İlke (Doğu) | Dış İlke (Batı) | Sentez Pratiği |
Ontoloji | Teleoloji/kemâl | Sınır/eleştiri | Anlam çerçevesi + bilimsel yöntem |
Sosyoloji | Asabiyet/değer | Kurum/fonksiyon | Değer temelli kurum tasarımı |
Psikoloji | Nefs terbiyesi | Teşvik–ceza | Karakter eğitimi + davranış ekonomisi |
Siyaset | Erdem hedefi | Risk yönetimi | Amaç göstergeleri + denetim göstergeleri |
Devlet | Adalet dairesi | Anayasal denge | Yargı bağımsızlığı + adalet etiği |
Birey | Vicdan/emanet | Hak/özerklik | Hak-sorumluluk müfredatı |
Özgürlük | İç hürriyet | Dış güvence | Ödev–hak sözleşmesi (sivil etik) |
- Tez (Batı): “İnsan zayıftır; kuralla koru.”
- Antitez (Doğu): “İnsan yücelir; terbiye ile yükselt.”
- Sentez: “İnsanı yüceltirken zayıflıklarını varsay; erdemi hedef, kurumları emniyet yap.”
İnsanın karanlığına karşı usul, insanın nuruna karşı ideal…
İkisi birlikte olursa nizam yaşar, ruh da yaşar.
