floidereal
Değerli Üye
Fârâbî & Hegel – Erdemli Şehir ve Tarihin Ruhu“Erdemli şehir, insanın hakikati idrak için bir araya geldiği toplumdur.” – Fârâbî, el-Medînetü’l-Fâzıla
“Gerçek olan akılsaldır; akılsal olan gerçektir.” – Hegel, Hukuk Felsefesinin Prensipleri
I. GİRİŞ: AKLIN VE TOPLUMUN RUHUFârâbî (872–950), İslam düşüncesinin en sistematik siyaset filozofudur.
Ona göre devlet, insanın ahlakî ve entelektüel yetkinliğini gerçekleştirmesi için kurulur.
Toplumun amacı mutluluk (sa‘âdet)tir — bu da ancak erdemle mümkündür.
Hegel (1770–1831), modern dönemin en derin diyalektik düşünürüdür.
Ona göre devlet, tinin (Geist) tarih içindeki en yüksek biçimidir.
İnsan özgürlüğünü yalnızca toplumsal akıl içinde kazanabilir.
Fârâbî’de devlet, erdemli bir ideal düzendir;
Hegel’de devlet, aklın tarihsel tezahürüdür.
II. DEVLET ANLAYIŞI: ERDEM & AKIL
Fârâbî: Erdemli Şehir“Erdemli şehir, hakikati bilen ve ona göre yaşayanların toplumudur.”
Fârâbî’ye göre toplum, organik bir bütündür;
her birey, bedenin bir organı gibi, bir görevi yerine getirir.
Şehrin başı, filozof-hükümdardır — hem bilge hem adildir.
Bu, Platon’un “filozof kral” fikrinin İslamî yorumudur.
Toplumun amacı: mutluluk (sa‘âdet)
Yolu: hikmet ve ahlak
Aracı: adalet
“Adalet bozulursa şehir yıkılır; çünkü adalet, düzenin nefesidir.”
Hegel: Devletin Ruhu“Devlet, Tanrı’nın yeryüzündeki yürüyüşüdür.”
Hegel’de devlet, bireysel iradelerin akılsal birliğidir.
Tarih, aklın kendi bilincine varma sürecidir —
ve devlet, bu bilincin somut biçimidir.
Birey, özgürlüğünü yalnızca devlette bulur.
Zira özgürlük, keyfilik değil; rasyonel düzen içinde eylemdir.
“Gerçek özgürlük, zorunluluğun bilincidir.”
III. TARİH VE TOPLUM ANLAYIŞITema | Fârâbî | Hegel |
Tarih | Hikmetin arayışı | Aklın diyalektiği |
Devlet | Erdemin toplumsal düzeni | Aklın tarihsel biçimi |
İnsan | Ahlaki varlık | Akıl varlığı |
Amaç | Mutluluk (sa‘âdet) | Özgürlük (Freiheit) |
Hegel’de ise tarih, aklın kendi bilincine yükselmesidir.
Fârâbî: “Toplum, insanın yetkinliğini sağlar.”
Hegel: “Toplum, aklın kendini tanıma aracıdır.”
Biri hikmeti, diğeri bilinci merkeze alır.
IV. LİDERLİK VE BİLGELİKFârâbî:
“Hakim, akıl ve faziletle donanmış olmalıdır.”
Lider, bilgeliğiyle toplumun rehberidir;
adalet, onun iradesinin değil, hikmetinin eseridir.
Hegel:
“Büyük insanlar, tarihin aracıdır.”
Lider, dünya ruhunun (Weltgeist) taşıyıcısıdır;
ama o da tarihin aklına hizmet eder,
onu yaratmaz — araçtır.
Fârâbî’nin lideri: bilge rehber,
Hegel’in lideri: tarihin bilinci.
İkisi de toplumu kendi üst anlamına taşır.
V. AHLAK VE ÖZGÜRLÜKFârâbî’de ahlak, aklın erdemle birleşmesidir.
İnsanın amacı, Tanrı’ya benzeme kapasitesini (teşebbüh bi’l-ilah) geliştirmektir.
Bu, bilgelik ve adaletle olur.
“Ahlak, varlığın nizamına uymaktır.”
Hegel’de ahlak (Sittlichkeit),
bireysel niyetin değil, toplumsal yaşamın bilincidir.
Gerçek ahlak, aile → toplum → devlet zincirinde gelişir.
“Kendinde özgürlük, devlette ahlaka dönüşür.”
Fârâbî: ahlak → insanın Tanrı’ya yönelişi,
Hegel: ahlak → insanın tarihe yönelişi.
VI. TANRI, AKIL VE DÜZENFârâbî’nin Tanrısı, mutlak akıltır.
O, varlığın hem nedeni hem ereğidir.
Evren, Tanrı’nın bilgeliğinin düzenidir (nizamü’l-evren).
Hegel’de Tanrı, aklın kendisidir.
Tanrı, tarihte kendini gerçekleştirir;
bu yüzden tarih, “aklın teofanisidir.”
Fârâbî: “Tanrı düzen kurar.”
Hegel: “Tanrı düzen olur.”
Doğu’da Tanrı → düzenin kaynağı,
Batı’da Tanrı → düzenin bilinci.
VII. SONUÇ: ERDEMLİ TARİH VE TARİHİN ERDEMİ- Fârâbî: Devlet, erdemin toplumsal tezahürüdür.
- Hegel: Devlet, tarihin aklî sonucudur.
- Fârâbî: İnsan, hikmetle yetkinleşir.
- Hegel: İnsan, özgürlükle olgunlaşır.
- Fârâbî: Mutluluk, ilahi nizamla uyumdur.
- Hegel: Özgürlük, tarihsel zorunluluğun bilincidir.
“Devlet, insanın iç düzeninin dışa yansımasıdır.”
Doğu, devleti erdemle kurar;
Batı, devleti akılla kurar.
Ama her ikisi de bilir ki:
Ahlaksız akıl kör, akılsız ahlak güçsüzdür.
