Martin Heidegger – Varlık, Zaman ve Dasein’ın Sessizliği

“Varlık nedir? Bu soruyu sormayı unuttuk.”
— Sein und Zeit (Varlık ve Zaman)

I. Tarihsel Bağlam: Modernliğin Unutuşu

Heidegger (1889–1976), iki dünya savaşı arasındaki bir çağda,
ilerlemenin, bilimin ve teknolojinin yükseldiği ama anlamın kaybolduğu bir dünyada yaşadı.

Descartes’la başlayan “özne-merkezli” felsefe,
dünyayı “nesneye”, insanı “ölçüye” indirmişti.

Heidegger, bu kopuşun felsefî sonucunu görüyordu:

“Modern çağ, Varlığın unutuluşunun çağıdır.”

O, varlığı yalnızca kavram değil;
düşünülmemiş olanın sesi olarak yeniden ortaya koydu.

II. Varlık Sorunu: Felsefenin Unuttuğu Temel

Heidegger’in ilk ve en büyük sorusu:

“Varlık nedir?”

Ama bu soru, sıradan bir tanım arayışı değildir.
Ona göre Batı felsefesi, “Varlık”ı (Sein) değil,
yalnızca “var olanları” (Seiendes) tartışmıştır.

Platon’dan Descartes’a kadar herkes, “var olanın ne olduğunu” sordu,
ama var olmanın anlamını sormadı.

Heidegger bu unutuluşu “Seinsvergessenheit” (Varlığın unutuluşu) olarak adlandırır.

Felsefenin görevi artık açıklamak değil;
Varlığın yankısını yeniden duymaktır.

III. Dasein: Burada-Var-Olan

Heidegger, insanı “özne” ya da “akıl sahibi varlık” olarak değil,
“Dasein” (orada-varlık) olarak tanımlar.

“Dasein, Varlığın anlamını sorabilen tek varlıktır.”

Dasein, var olanlar arasında bir var olan değildir;
dünyayla birlikte, onun içinde “açıklık”ta var olur.

İnsanın özü, bir “şey” değil, açıklık ve yönelimdir.
O, dünyaya atılmıştır — ama dünyayı anlamlandırandır da.

IV. Zaman ve Varlık: Geçiciliğin Ontolojisi

Heidegger’e göre zaman, varlığın anlamıdır.

“Varlığın anlamı, zamandır.”

Dasein geçmişin yüküyle, geleceğin kaygısıyla, şimdinin varlığıyla yaşar.
Bu yüzden insan, ne bütünüyle geçmişte, ne gelecekte, ne de şimdi tamdır.
O, zamanın akışında kendini arayan bir varlıktır.

Zaman, bir kronoloji değil, varoluşun dokusudur.
İnsan zamanla var olur; varlık, zamanla görünür olur.

V. Ölüm ve Kaygı: Varlığın Eşiği

Heidegger, varoluşun en otantik hâlini “ölüm bilinci”nde bulur.

“Ölüm, Dasein’ın en kendi imkânıdır.”

Ölüm, sadece son değildir;
insanın kendini zamansal bir varlık olarak fark ettiği andır.

Kaygı (Angst), Kierkegaard’daki gibi bir korku değil,
varlığın hiçliğe açık olmasıdır.

Kaygı anında, dünya sessizleşir,
ve insan ilk kez var olmanın çıplak hakikatini hisseder.

“Kaygı, Varlığın kendisini açığa çıkarır.”

VI. Das Man: Anonim Varlık

Heidegger, modern insanın “otantik olmayan” hâlini das Man kavramıyla anlatır:

“Herkes gibi olmak.”

Das Man:

• “Ne derler?” kaygısıyla yaşayan,
• Toplumun dilini tekrarlayan,
• Kendi varlığını unutan insandır.

Otantik insan, “herkes gibi” değil,
kendi ölümünü bilen insandır.

“İnsan, kendi ölümlülüğünü üstlenince özgürleşir.”

VII. Dil: Varlığın Evi

Heidegger’e göre dil, iletişim aracı değil;
Varlığın evidir.

“Dil, Varlığın evidir; insan, o evin çobanıdır.”

Dil, düşüncenin değil, Varlığın kendini açtığı alandır.
Bu yüzden şiir, felsefeden daha derin bir hakikat taşır.

O, Hölderlin’in dizelerinde, Yunus Emre’nin nefesinde,
“Varlık’ın sessizliğini dile getiren” sesi bulur.

VIII. Teknoloji Eleştirisi: Hesaplayan Akıl

Heidegger modern çağın tehlikesini “teknik düşünce”de görür:

“Teknoloji, Varlığı yalnızca ‘kullanılabilir kaynak’ olarak görür.”

Bu düşünce biçimi, insanı da “nesne” hâline getirir.
İnsan artık varlıkla değil, verimle ilgilenir.

Ona göre kurtuluş, teknolojiyi reddetmekte değil;
Varlığı yeniden düşünmenin sessizliğinde bulmaktır.

IX. Kierkegaard ve Nietzsche ile Diyalog

• Kierkegaard, bireyin Tanrı karşısındaki kaygısını anlattı;
  Heidegger, Tanrı’sız bir çağda varlığın kaygısını yorumladı.
• Nietzsche, Tanrı’yı öldürdü;
  Heidegger, “Tanrı’nın sessizliğinde” varlığı dinlemeyi öğretti.

“Nietzsche Tanrı’nın ölümünü söyledi;
ben, Tanrı’nın sessizliğinde kalan yankıyı işitiyorum.”

Heidegger, her ikisini de aşarak ontolojik varoluşun felsefesini kurdu.

X. Etkisi: 20. Yüzyılın Felsefi Damarı

• Sartre, “varoluş özden önce gelir” tezini Heidegger’den devraldı.
• Gadamer, “yorumbilgisi”ni onun dil anlayışıyla kurdu.
• Derrida, “yapısöküm”ü Heidegger’in “Varlığın unutuluşu” fikrinden türetti.
• Levinas, “öteki” kavramını Heidegger’in “Varlık açıklığına” cevap olarak geliştirdi.

Doğu’da ise bu düşünce,
Mevlânâ’nın “hiçlik bilinci”,
İbn Arabî’nin “varlık birliği”,
Lao-Tzu’nun “sessiz Tao”su ile yankılanır.

XI. Sonuç: Varlığın Sessizliğinde İnsan

Heidegger, insanı kurtarmak istemedi —
insanı düşünmeye geri çağırdı.

“İnsanın evi düşünmedir; ama o, evinden uzakta yaşıyor.”

O, felsefeyi açıklamadan, düşünmeye döndürdü;
Tanrı’yı konuşmaktan değil, sessizliğini duymaktan yana oldu.

Heidegger’in dünyasında kurtuluş,
eylemde değil, farkında olmada gizlidir.

“Düşünmek, Varlığın yankısını sessizlikte duymaktır.”